Search

Dyhead am Heddwch

Dyma gyfrol o ddyddiaduron fy nhaid, Stephen Owen Tudor, am y blynyddoedd 1918-19 wedi eu cyhoeddi ym mis Hydref 2018 gan Y Lolfa – ganrif wedi diwedd y Rhyfel Mawr.

Ei deitl i’w ddyddiadur ar gyfer 1918 oedd “PEACE ON EARTH”. Mae’n ffarwelio â’i deulu a’i gartref ar fferm Nantyrhafod, Staylittle, Sir Drefaldwyn ar 30 Ionawr 1918; ac yna, ar 19 Chwefror mae’n ysgrifennu:


Heno byddaf yn mynd i fyny i’r front line i’r ffosydd blaenaf. Dyma’r diwrnod cyntaf i mi yn y Rhyfel ac o hyn ymlaen Rhyfel fydd hi arnaf. Yma’r arhosaf.”


Ac ar 23 Chwefror:


“Neithiwr bum yn y gwarchffosydd drachefn. Yn cludo barbed wire i’r ffosydd blaenaf, ac yn ei osod i fyny yng ngoleu llwyd y lloer. Yr oedd y gelyn yn anfon goleu i’r awyr, nes oedd popeth yn amlwg, ac yr oedd bwledi yn chwibianu heibio a marwolaeth yn hofran yn yr awyr, ac yr oedd y maes yn unig, ac yn farwol ddigalon. Byddaf yn mynd i fyny yno etto heno a baich ar fy nghefn a chroes ar fy nghalon”


Mae’n cofnodi bob dydd yr hyn mae’n ei wneud a’r hyn sy’n digwydd iddo – ond hefyd yn cofnodi ei ymateb i’r hyn oll – yn aml drwy ddefnydd helaeth o ddyfyniadau. Dyfyniadau gan wleidyddion mawr y dydd: y Prif Weinidog, David Lloyd George, Arlywydd Wilson, Arlywydd UDA a’r Cadfridog Douglas Haig. A dyfyniadau gan feirdd a llenorion, yn Gymraeg ac yn Saesneg: R. Williams Parry a Siegfried Sassoon, Dafydd ap Gwilym a William Shakespeare, John Milton a T. Gwynn Jones, Eifion Wyn a Victor Hugo, Daniel Owen a Charles Dickens. Ac, wrth gwrs, mae’n dyfynnu’n helaeth o’r Beibl ac o emynau Cymraeg a Saesneg.


Mae ei gasineb at filitariaeth ac at y rhyfel yn amlwg iawn fel y gwelir yn y cofnod hwn ar 10 Mawrth 1918:


“O! Gobeithio daw ymwared yn fuan. Ond ni ddaw ymwared yn dragywydd drwy ymladd. Sut y gellir cyfreithloni a chyfiawnhau peth fel hyn? Y noson o’r blaen yr oeddem yn gwarchod yn nhrymder y nos, gyda dryll a picell ar ei flaen – ond dyna oedd ar fy meddwl ar hyd yr amser: ‘Gentle Jesus meek and mild.’”


Yn dilyn y Cadoediad ar 11 Tachwedd 1918 gorfu i’r Gwarchodlu Cymreig orymdeithio 150 o filltiroedd i ddinas Cologne yn Yr Almaen. Mae Stephen yn cofnodi mor galed oedd y daith, croeso trigolion y pentrefi, ei farn ar y tirwedd, ac, fel ffermwr, ar ansawdd y tir. Dyma ei gofnod ar 5-6 Rhagfyr 1918:


Gadael Gesves ar ôl llawer o garedigrwydd gan fobl y café lle gorweddem, ac hefyd dyn y ffermdy lle yr elwn i ymofyn llaeth i’m swper, a hefyd gan yr hen wraig a’r plant amddifad oedd yn byw yr ochr arall i’r bont. Taith braidd yn arw dros bymtheg cilo.

Y ddeuddydd hyn yr ydym wedi dod ar draws gwlad debyg iawn i Gymru, ac yr wyf wedi gweled tir ardderchog, wel mewn gwirionedd mae tir Belgium yn ardderchog i gyd. Yr wyf wedi gweled ffermydd rhagorol ar fy hynt, ac yr oeddent yn dyrnu mewn un fferm ar y ffordd heddyw.”


Ni chafodd ei ryddhau gan y fyddin tan fis Ebrill 1919 ac mae’n cyfeirio yn aml at y trafodaethau heddwch oedd yn digwydd yn ystod y cyfnod hwn ac a ddiweddwyd ar Fehefin 28 pan arwyddwyd Cytundeb Versailles.


Yn Awst 1919 mae’n ymweld â’r Eisteddfod Genedlaethol yng Nghorwen ac yn cofnodi taw’r bardd coronog oedd Y Parch Crwys Williams. Dyma ei grynodeb:


Dyna eisteddfod fawr Corwen drosodd. Ei phrif siomiant oedd nad oedd Mr Lloyd George yn bresennol. Ei phrif ogoniant oedd ei Chymraeg glân a chroyw, a’i phrif lwyddiant oedd ei tyrfaoedd aneirif.”


Mae’n gorffen ei ddyddiadur ar 31 Rhagfyr 1919 drwy gyferbynnu ei brofiadau dros y misoedd blaenorol yn y llinellau hyn:


Wel wel, dyma’r hen flwyddyn ar ben. Fe ddechreuodd arnaf yng nghadwynau milwriaeth yng ngwlad yr Almaen, ac y mae wedi terfynnu mewn rhyddid cydmarol yn fy ngwlad fy hun. Bu Rhagluniaeth drwy’r cwbl yn dyner iawn wrthym.


Mae’r gyfrol hon yn gofnod hanesyddol, cymdeithasol a diwyllianol o gyfnod tywyll iawn yn ein hanes – ond mae’r rhybudd yn erbyn rhyfel ac yn erbyn siarad gwag a gwag ymffrost yn ddirdynnol o amserol.



Ruth Tudor Willis

© 2023 by The Artifact. Proudly created with Wix.com

This site was designed with the
.com
website builder. Create your website today.
Start Now