Search

Tŷ Tredegar, Casnewydd- Cefndir Hanesyddol


Am dros 500 mlynedd, Tŷ Tredegar oedd cartref teulu’r Morganiaid, a ddaeth yn ddiweddarach yn Arglwyddi Tredegar. Mae’n un o’r tai mwyaf diddorol yn y Deyrnas Unedig, wedi ei leoli mewn parc hyfryd o 90 erw.

Roedd y Morganiaid mor bwysig, erbyn diwedd y 18fed ganrif roedden nhw’n berchen ar 40,000 erw yn Ne-ddwyrain Cymru a dylanwadai eu bywydau ar yr ardal honno yn gymdeithasol, yn economaidd, yn ddiwylliannol ac yn wleidyddol. Roeddent yn gyfoethog, yn ffasiynol a phwerus.

Gadawodd y teulu’r Tŷ yn y 1950au, a’i werthu i’r Eglwys Gatholig. Bu’n ysgol am dros 20 mlynedd, yna yn 1974, gwerthwyd y Tŷ i Gyngor Casnewydd a’r pryd hynny dechreuwyd ar y broses o’i adnewyddu.

Adnewyddwyd yr ystafelloedd i’w stad gwreiddiol cyn belled â phosibl, ac er y gwasgarwyd llawer o’r cynnwys pan werthwyd y Tŷ, dychwelwyd rhai wedi hynny i’w lle priodol. Un esiampl o hyn yw’r llestr halen arian ag arflun teulu’r Morganiaid arno a ddarganfuwyd mewn ocsiwn ychydig flynyddoedd yn ôl ac a brynwyd am grocbris er mwyn ei ailosod yn yr ystafell fwyta!

Wrth fynd o gwmpas y Tŷ, gellir gweld pa mor foethus oedd bywyd y Morganiaid ond hefyd sut oedd y gweision a’r morynion yn byw. Roeddent hwy’n bwysig tu hwnt yn nyddiau’r Morganiaid. Yn ogystal â gofalu am y teulu, byddai ganddynt eu timau chwaraeon eu hunain ac roedd eu dawnsfeydd yn enwog yn yr ardal.


Pwy oedd y Morganiaid?

Llewelyn ap Morgan oedd y cyntaf o deulu’r Morganiaid i fyw ar y safle, a hynny yn 1402. Oherwydd ei fod yn cefnogi gwrthryfel Owain Glyndŵr, fe gollodd diroedd, ond llwyddodd ei ddisgynyddion eu hadennill yn ddiweddarach yn y 15fed ganrif, ac fe ddaethon nhw’n foneddigion drwy eu cefnogaeth i Harri’r 7fed.

Byddai’r teulu’n diddanu ymwelwyr yn gyson. Yn 1645, bu neb llai na’r Brenin Siarl I yn aros yno. Parhaodd cyfoeth y teulu i gynyddu dros y blynyddoedd, er roedd Syr William Morgan, a olynodd yn 1719, yn gwneud ei orau i wario’r arian. Fe adeiladodd gwrs rasio ceffylau yng Nghaerdydd a phit ymladd ceiliogod yng Nghasnewydd.

Syr William Morgan:




Y Morgan nesaf oedd Syr Charles Gould Morgan, dyn busnes pwysig a gymerodd ran flaenllaw yn sefydlu pyllau glo, gweithfeydd haearn a chamlesi’r ardal. Adeiladwyd ffordd dramiau o Sirhywi i Gasnewydd. Roedd milltir o hwn yn pasio drwy’r Parc, ac am fod tollau trwm am ei ddefnyddio, daeth i’w adnabod fel y Filltir Aur, gan fod y Morganiaid yn gwneud gymaint o arian ohono!

Roedd y 19eg yn gyfnod llewyrchus dros ben i’r teulu. Adeiladodd Syr Charles Morgan, y mab, ar lwyddiant ei dad. Fe oedd yn bennaf gyfrifol am ddatblygiad Casnewydd fel tref ddiwydiannol a masnachol.

Syr Charles Morgan:

Ei fab yntau, Syr Charles arall, oedd yr aelod cyntaf o’r teulu i’w urddo - fel Barwn Tredegar yn 1859 - gwobr am ei deyrngarwch i Disraeli. Ei ail fab ef, Godfrey, a olynodd e yn 1875. Godfrey yw un o’r mwyaf adnabyddus a diddorol yn y teulu. Fe oroesodd y “Charge of the Light Brigade” ym Malaclafa, gan ddweud mai i’w geffyl “Sir Briggs” oedd y diolch am hyn. Daeth â’r ceffyl nôl i Dŷ Tredegar, lle mae wedi ei gladdu yn yr Ardd Gedrwydd. Drwy haelioni Godfrey, datblygwyd cyfleusterau addysg, iechyd a hamdden y dref.

Ei nai, Courtney, a olynodd Godfrey yn 1913. Hela, pysgota a saethu oedd ei ddiddordebau, a’i gwch “The Liberty”. Roedd ei wraig yn enwog am wneud nythod adar. Mae’n debyg ei bod hi’n meddwl mai aderyn oedd hi, ac roedd rhai o’r nythod a wnaethai yn ddigon mawr iddi hi eistedd ynddynt! Roedd Gwyneth, eu merch, wedi syrthio mewn gyda’r bobl ‘anghywir’ yn Llundain ac wedi boddi yn y Tafwys. Gwrthododd Courtney ddod â’i chorff nôl o Lundain oherwydd y cywilydd. Pan fu ef farw, fodd bynnag, daeth Evan, ei brawd, â’i chorff nôl i gael ei gladdu yn Eglwys Bassaleg, gyda’i thad! Evan gymerodd y stad drosodd pan fu farw Courtney yn 1934. Fel ei dad, roedd e’n hoffi gwario arian ac yn ddyn ecsentrig iawn. Roedd ganddo barot, arth a changarŵ yn crwydro’r Tŷ a’r gerddi!


Evan Morgan: Evan gymerodd y stad drosodd pan fu farw Courtney yn 1934. Fel ei dad, roedd e’n hoffi gwario arian ac yn ddyn ecsentrig iawn. Roedd ganddo barot, arth a changarŵ yn crwydro’r Tŷ a’r gerddi!

Evan Morgan:




© 2023 by The Artifact. Proudly created with Wix.com

This site was designed with the
.com
website builder. Create your website today.
Start Now